Alexandra Krendelsberger

Aangezien klimaatverandering en conflicten steeds meer worden afgeschilderd als gelijktijdig voorkomende fenomenen, wordt de aandacht gericht op het begrijpen van mogelijke onderliggende verbanden. Dit proefschrift draagt bij aan deze inspanning door inzichten te verschaffen voor een beter begrip van de microdynamiek van interacties tussen klimaat en levensonderhoud, conflicten en samenwerking tussen individuen en groepen.

In hoofdstuk 1 wordt een nieuw conceptueel kader voorgesteld dat dient als een alternatief verklaringsmodel voor gangbare theoretische kaders, die niet in staat zijn om hedendaagse bevindingen te incorporeren. Het conceptuele kader wordt gevalideerd door middel van een reeks onderzoeksvragen die zijn getest in vier empirische studies die in de hoofdstukken 2 tot en met 5 worden gepresenteerd. Dit proefschrift neemt de interacties tussen boeren en herders in Senegal als casestudy en maakt gebruik van een mixed-methods benadering in het onderzoeksontwerp.

Hoofdstuk 2 gaat in op de vraag: wat zijn de fundamentele aspecten van het begrijpen van interacties tussen boeren en herders en welke rol speelt klimaatverandering eventueel in deze interacties? Deze vraag wordt onderzocht door de interacties tussen boeren en herders te bestuderen in een context die relatief onaangetast is door gepolitiseerde opvattingen rond conflicten tussen deze twee groepen. Dit onderzoek heeft gebruik gemaakt van semigestructureerde interviews, enquêtes en focusgroepdiscussies die in 2022 zijn gehouden. De kwalitatieve en kwantitatieve resultaten tonen verscheidene dimensies van interacties tussen boeren en herders aan die van belang zijn in een vreedzame context als Senegal: hun ruimtelijke en temporele kenmerken, hun conflictbeheersystemen, het beheer van natuurlijke hulpbronnen en lokale effecten van klimaatverandering. Het monitoren van activiteiten en veranderingen met betrekking tot deze dimensies is nodig om inzicht te krijgen in de huidige staat van de interacties tussen boeren en herders en of deze onder druk staan. Klimaatverandering blijkt een belangrijke bepalende factor te zijn in de besluitvorming van het dagelijks levensonderhoud van beide groepen, maar er is geen direkte causaal verband vastgesteld tussen klimaatverandering en conflicten tussen boeren en herders. Belangrijker zijn ruimtelijke en temporele veranderingen, conflictbeheersystemen en het beheer van natuurlijke hulpbronnen. Hoewel klimaatverandering dus van secundair belang is, kunnen klimaat- of andere schokken in het levensonderhoud wel ontwrichtende effecten veroorzaken vanwege hun onvoorspelbare aard, die in het volgende hoofdstuk wordt onderzocht.

Hoofdstuk 3 onderzoekt de vraag: Hoe beïnvloeden collectieve schokken, vergeleken met individuele schokken, de samenwerking binnen gemeenschappen van landbouw- en pastorale groepen in hun respectievelijke contexten? Een experiment met publieke goederen wordt uitgevoerd met 424 boeren en veehouders in twee verschillende agro-ecologische zones in Senegal. Uit deze studie blijkt dat collectieve schokken samenwerking doen afnemen en individuele schokken samenwerking doen toenemen, wat wordt verklaard door mechanismen van respectievelijk risicoaversie en risicodeling. Veehouders reageren sterker dan boeren, die minder duidelijk reageren op de verschillende soorten schokken. Dit suggereert dat de sociale en geografische context de besluitvorming onder dezelfde experimentele omstandigheden aanzienlijk verandert. Over het algemeen gedragen herders zich gemiddeld coöperatiever dan boeren, wat wordt toegeschreven aan een zwakkere marktintegratie en een sterkere afhankelijkheid van sociale en handelsnetwerken als gevolg van geografische spreiding. Aangezien extreme klimaatgebeurtenissen als collectieve schokken fungeren, suggereren deze bevindingen dat de samenwerking tussen leden van de gemeenschap - vooral onder pastorale groepen - kan mislukken. De algemeen hoge niveaus van samenwerking tussen veehouders geven echter aan dat ze openstaan voor de levering van openbare goederen en diensten, wat een potentieel startpunt biedt voor inspanningen op het gebied van klimaatadaptatie en ontwikkeling. De belangrijkste conclusie is dat collectieve schokken destructief kunnen zijn voor de samenwerking binnen de gemeenschap, terwijl de dynamiek tussen groepen ook op gang kan worden gebracht, wat een dieper onderzoek in het volgende hoofdstuk rechtvaardigt.

Hoofdstuk 4 onderzoekt de vraag: hoe beïnvloeden in-group en out-group percepties de samenwerking tussen boeren en herders, en hoe worden deze percepties beïnvloed door collectieve risico's? Er wordt gebruik gemaakt van een public goods-experiment met in-group en out-group priming-berichten, gekoppeld aan focusgroepdiscussies voor en na het experiment. Uit het onderzoek blijkt dat voor boeren de samenwerking met leden van de out-group over het algemeen lager is dan met leden van de in-group. Herders verminderen de samenwerking echter niet alleen met boeren, maar ook met andere herders, vanwege rivaliteit tussen lokale en mobiele herders over betwiste water- en weidebronnen. De vijandigheid van buitenaf jegens herders wordt sterk beïnvloed door negatieve stereotypen over transhumane veehouders, die worden gezien als vreemden: onbetrouwbaar en respectloos. Wanneer collectieve risico's worden geïntroduceerd, neemt de in-group-out-group bias meer toe dan als er individuele risico's aanwezig zijn. Dit heeft belangrijke implicaties voor conflictonderzoek, omdat het suggereert dat klimaat- en levensonderhoudschokken de vriendjespolitiek binnen de groep en de vijandigheid buiten de groep versterken. Zelfs in een relatief vreedzame regio als Senegal is het aanpakken van negatieve stereotypen over transhumane veehouders door boeren en andere herders cruciaal om escalatie van conflicten te voorkomen. Verder onderzoek is nodig om te begrijpen hoe conflict en samenwerking anders reageren op collectieve schokken als gevolg van klimaatvariabiliteit, wat in het volgende hoofdstuk wordt behandeld.

Hoofdstuk 5 richt zich op de vraag: hoe is klimaatvariabiliteit geassocieerd met conflict- en samenwerkingsresultaten in Senegal, en in hoeverre bemiddelt een landbouwkanaal deze relaties? Voor de periode 2002-2017 wordt een econometrische analyse van het panel uitgevoerd op een rastercelniveau van 0,1, waarbij klimaat-, landbouw-, conflict- en samenwerkingsgegevens worden gecombineerd. Uit de studie blijkt dat bovengemiddeld natte omstandigheden zowel de criminaliteit als gemeenschapsparticipatie in hetzelfde jaar verhogen. Eveneens zijn bovengemiddeld hoge temperaturen in het voorgaande jaar hier positief mee geassocieerd. Deze relaties worden slechts zwak ondersteund door het veronderstelde landbouwmechanisme. Over het algemeen suggereren de bevindingen een nieuwe richting voor onderzoek naar klimaatconflicten, wat aangeeft dat conflict en samenwerking waarschijnlijk tegelijkertijd zullen voorkomen en op dezelfde manier zullen reageren op klimaatvariabiliteit, in tegenstelling tot de algemene veronderstelling dat ze in tegengestelde richtingen bewegen. De complexiteit van het ontwarren van deze mechanismen wordt duidelijk, vooral wanneer de analyse beperkt is tot één land. Conflict en samenwerking lijken van nature naast elkaar te bestaan, waarbij samenwerking mogelijk dient als een reactie op conflicten. Dit roept een nieuwe vraag op: wat is de relatie tussen conflict en samenwerking, en welke mechanismen verklaren hun associaties met klimaatvariabiliteit?

Hoofdstuk 6 gaat in op de vraag: Hoe worden klimaateffecten en schokken in het levensonderhoud vertaald in conflicten en samenwerking van lagere orde op microniveau? De uitkomst hangt af van de veerkrachtigeheid van bestaanszekerheid, de aard van de schok, de sociale en geografische context, stereotypen, groepsidentiteiten, traditionele conflictbemiddelingsstructuren en alternatieve mogelijkheden voor levensonderhoud. Op basis van deze conclusie wordt een reeks indicatoren voorgesteld voor het monitoren van de relaties tussen boeren en herders om vroege waarschuwingssignalen te identificeren voordat interacties escaleren tot gewelddadige conflicten. Dit proefschrift pleit voor het gebruik van mixed-methods-benaderingen, bespreekt hun sterke punten en beperkingen, en schetst de algemene beperkingen van het proefschrift en de mogelijkheden voor toekomstig onderzoek. Meer in het algemeen wordt opgeroepen tot een verschuiving in de onderzoeksfocus - van relaties tussen klimaat en conflicten naar de dynamiek van klimaat en samenwerking.