Angela Messioui

Dit proefschrift onderzoekt hoe werknemers economische en technische kwalificatieveroudering ervaren en hoe deze percepties samenhangen met ontwikkelmogelijkheden in het werk, psychologische hulpbronnen, bevlogenheid, burn-out, ziekteverzuim en baanonzekerheid. Technologische en organisatorische ontwikkelingen veranderen voortdurend werktaken, werkprocessen en vereiste vaardigheden. Hierdoor kunnen werknemers ervaren dat hun vaardigheden niet langer voldoende ondersteunen bij veranderende werkeisen.

Op basis van de human capital-literatuur maakt dit proefschrift onderscheid tussen economische en technische kwalificatieveroudering. Economische kwalificatieveroudering verwijst naar het waardeverlies van vaardigheden als gevolg van technologische en organisatorische veranderingen. Technische kwalificatieveroudering heeft betrekking op ervaren afname van fysieke of mentale capaciteiten die nodig zijn om werktaken uit te voeren, vaak als gevolg van veroudering, ziekte of langdurig niet-gebruik. De primaire focus van dit proefschrift ligt op ervaren economische kwalificatieveroudering, omdat deze vorm het meest direct samenhangt met hoe werknemers veranderingen in hun werk ervaren en erop reageren in hedendaagse werkomgevingen. Technische kwalificatieveroudering wordt onderzocht in de context van ziekteverzuim en baanonzekerheid, waar afwezigheid van werk van invloed kan zijn op de ervaren relevantie van vaardigheden.

Het theoretisch kader combineert inzichten uit het Job Demands–Resources (JD–R) model en de Conservation of Resources (COR) theorie. Binnen het JD–R model wordt ervaren economische kwalificatieveroudering opgevat als een werkeis-gerelateerde ‘stressor’ die ontstaat wanneer werknemers moeite ervaren om de relevantie van hun kennis en vaardigheden te behouden bij veranderende werkeisen. Vanuit COR theorie weerspiegelt ervaren economische kwalificatieveroudering het verlies van waardevolle hulpbronnen, wat samenhangt met lagere leerattitude, leereffectiviteit en mastery. Deze kaders verklaren gezamenlijk hoe veranderende werkomgevingen doorwerken in leren, motivatie, gezondheid en duurzame arbeidsparticipatie.

Het proefschrift bestaat uit vier empirische hoofdstukken.

Hoofdstuk 2 onderzoekt hoe ervaren economische kwalificatieveroudering samenhangt met percepties van ontwikkelmogelijkheden in het werk en in hoeverre deze relatie wordt verklaard door leerattitude, leereffectiviteit en mastery, met leeftijd als moderator. Op basis van longitudinale surveydata onder werknemers in de telecommunicatiesector laten de resultaten zien dat economische kwalificatieveroudering zowel direct als indirect samenhangt met ontwikkelmogelijkheden in het werk. Indirecte negatieve relaties verlopen via leerattitude en mastery. Daarnaast versterkt leeftijd de negatieve relaties tussen economische kwalificatieveroudering en leerattitude en leereffectiviteit.

Hoofdstuk 3 richt zich op oudere werknemers en onderzoekt hoe ervaren economische kwalificatieveroudering samenhangt met de frequentie en duur van ziekteverzuim via bevlogenheid en burn-out. Met longitudinale data uit de STREAM-studie (TNO), representatief voor werknemers van 45 jaar en ouder in Nederland, laten de resultaten zien dat economische kwalificatieveroudering samenhangt met hogere burn-out en lagere bevlogenheid. Deze processen verklaren waarom oudere werknemers vaker en langer verzuimen.

Hoofdstuk 4 analyseert hoe ervaren economische kwalificatieveroudering en ontwikkelmogelijkheden in het werk samenhangen met ziekteverzuim via bevlogenheid. Op basis van cross-sectionele surveydata uit een grote Nederlandse telecommunicatieorganisatie laten de resultaten zien dat economische kwalificatieveroudering samenhangt met een hogere verzuimfrequentie via lagere bevlogenheid. Ontwikkelmogelijkheden in het werk hangen samen met minder ervaren economische kwalificatieveroudering, hogere bevlogenheid en minder ziekteverzuimepisoden.

Hoofdstuk 5 onderzoekt hoe ziekteverzuim bijdraagt aan baanonzekerheid via economische en technische kwalificatieveroudering. Op basis van longitudinale surveydata laten de resultaten zien dat economische kwalificatieveroudering de relatie tussen verzuimduur en baanonzekerheid medieert, terwijl technische kwalificatieveroudering dit niet doet. Dit wijst erop dat ziekteverzuim een proces van het verlies van hulpbronnen kan initiëren waarbij verminderde blootstelling aan de werkomgeving leidt tot hogere ervaren economische kwalificatieveroudering en meer baanonzekerheid.

Over de empirische hoofdstukken heen laten de bevindingen zien dat ervaren economische kwalificatieveroudering fungeert als een centraal mechanisme waarmee veranderende werkomgevingen doorwerken in leren, motivatie, gezondheid en arbeidsparticipatie, en verklaren waarom vergelijkbare veranderingen in werk voor werknemers tot uiteenlopende uitkomsten kunnen leiden.